Kavalalı Mehmed Ali Paşa

Kavalalı Mehmed Ali Paşa, Osmanlı Veziri, Mısır valisi, Kavalalılar Hanedanı’nın kurucusu, Mısır ve Sudan’ın ilk hidivi, Mısır’da 20. yüzyılın ortalarına değin süren Kavalalılar yönetimini başlatmış, modern Mısır devletinin doğuşunda önemli rol oynamıştır (d. 1769, Kavâla, Makedonya, ö. 2 Ağustos 1849, İskenderiye).

Gençliği ve iktidara gelişi

Aile kökeni hakkında kesin bilgi yoktur. Bazı kaynaklar Arnavut asıllı olduğunu belirtirken, Konya’dan Kavala’ya göç etmiş bir aileden geldiğini öne sürenler de vardır. Henüz çocukken babası pazvant (çarşı muhafızı) İbrahim Ağa öldü. Yanına yerleştiği amcası Kavala mütesellimi Tosun Ağa’nın bir süre sonra idam edilmesi üzerine korumasız kaldı. Hiç öğrenim görmeyen Mehmed Ali Paşa bir süre bir Fransız tüccarın yanında çalıştı. On sekiz yaşında Kavala valisinin bir akrabasıyla evlendi. Toplam 95 çocuğundan beşini bu ilk karısı dünyaya getirdi. Mehmed Ali Paşa bu arada bir süre de tütün ticaretiyle uğraştı.

1798’de, Osmanlı Devleti’nin yarı özerk bir eyaleti olan Mısır, Napoleon Bonaparte’ın yönetimindeki Fransız kuvvetlerince işgal edildi. Mehmed Ali Paşa, Fransızlarla savaşmak üzere, Osmanlı ordusuyla birlikte Mısır’a gitti. Büyük bir siyasal beceri göstererek 1809’da vezir rütbesiyle Mısır valisi olmayı başardı.

O dönemde Osmanlı Devleti’ne bağlı topraklarda toplumun yeniden yapılanması açısından en elverişli ortam Mısır’da bulunuyordu. Üç yıl süren Fransız işgali sırasında (1798-1801) geleneksel siyasal ve ekonomik yapılar parçalanmıştı. Bu süreci devam ettiren Mehmed Ali Paşa, daha önce egemen olmuş Memlükleri ortadan kaldırdı, eski toprak sahibi sınıfları tasfiye etti, ulemayı devlet memuru durumuna getirdi, yerli tüccarlarla sanatkârların etkinliklerini kısıtladı. Bedevileri etkisizleştirdi ve köylülerin giriştiği bütün ayaklanmaları bastırdı.

Parlak bir zekâyla büyük kişisel çekiciliğe sahip olmakla birlikte, Mehmed Ali Paşa bilgili ve uzak görüşlü bir kişi değildi. Elindeki olanaklardan yararlanmayı başaramayarak Osmanlı yönetim ilkelerine genel olarak bağlı kaldı. Mısır’daki siyasal grupların onu köklü değişikliklere yöneltecek bilgi gücü yoktu. Toplumsal değişimin araçları olabilecek öğeler daha rejim kurulurken ezilmişti. Yöneticilerle yönetilenleri büyük ulusal hedefler temelinde bir araya getirebilecek bir ideoloji de geliştirilmemişti. Sonunda Mehmed Ali Paşa zamanının çoğunu, Osmanlı hükümdarının onu valilikten uzaklaştırma girişimlerine direnmeye ve kendi hanedanını yerleştirmeye çalışarak geçirdi.

 

Osmanlı’yı eski gücüne kavuşturmasından ötürü Osmanlı’nın ikinci kurucusu sayılan Padişah

 

Yönetsel ve ekonomik reformlar

Mehmed Ali Paşa Mısır’daki konumunu sağlamlaştırmak ve gelirlerini artırmak amacıyla geniş çaplı değişikliklere yöneldi. 1815’e gelindiğinde Mısır’daki tarım alanlarının büyük bölümü devletin eline geçmiş ve buralardan sağlanan gelirler artmıştı. Sulama sistemini geliştiren Mehmed Ali Paşa pamuk gibi yeni ürünlerin yetiştirilmesini sağladı. Ekonominin tam olarak denetim altına alınması amacıyla yönetsel yapıyı yeniden düzenledi. Yerel hammaddeleri işleyecek modern bir sanayinin temellerini atmaya girişti. Paralı orduyu dağıtarak Osmanlı ya da yabancı subayların komutasında Mısırlı askerlerden oluşan bir donanma ve ordu kurdu. Ordunun gereksinimlerini karşılamak için doktor, mühendis, veteriner ve başka alanlarda uzmanlar yetiştiren Batı tipi okullar açtı. Modern teknikleri öğrenmek üzere Avrupa ülkelerine öğrenciler yolladı.

Mehmed Ali Paşa’nın sanayi alanında başarısızlığa uğramasının başlıca nedeni yeterli enerji kaynaklarının, yerli girişimcilerin ve eğitilmiş bir işçi sınıfının bulunmamasıydı. Ayrıca kötü yönetim, aşırı vergilendirme, köylülerin askere alınması ve ticaretin tekelleştirilmesi gibi etkenler yüzünden tarım sektöründe bile gerilemeler oldu. 1830’ların ortasına gelindiğinde devlete ait geniş çiftlikler zarar etmeye başlamıştı. Ayrıca girişilen askeri seferler de büyük mali kaynaklar gerektiriyordu.

Yayılma girişimleri

Mehmed Ali Paşa önceleri Osmanlı hükümdarının Arabistan ve Yunanistan’daki ayaklanmaları bastırma girişimlerini destekledi. Ayrıca asker ve hazinesi için altın elde etmek için Sudan’ın Nil bölgesini istila etti. 1827’de donanmasının Avrupalı devletlerce Yunanistan’daki Navarin’de yok edilmesinin ardından padişaha meydan okumaya başladı. Osmanlılara karşı giriştiği ilk savaşta (1831-33) kuzeyde Suriye’nin denetimini ele geçirerek Adana’ ya kadar ilerledi. İkinci sefer sırasında (1838-41) Osmanlı birliklerini Nizip Savaşı’nda (1839) kesin bir yenilgiye uğratması ve Ahmed Fevzi Paşa komutasındaki Osmanlı donanmasının teslim olması Avrupalı büyük güçlerin müdahalesine yol açtı. Temmuz 1840’ta İngiltere, Rusya, Avusturya ve Prusya onun Suriye’deki denetimine son vermek konusunda anlaştılar. Bağımsızlık umutları suya düşen Mehmed Ali Paşa 1841’de padişahın hükümranlık haklarını tanımak zorunda kaldı, ama Mısır ve Sudan yönetiminde âilesinin veraset haklarını kabul ettirdi.

Mehmed Ali Paşa 1848’de görevden ayrıldı ve ertesi yıl öldü. Giriştiği reformların çoğu ölümünden sonra terk edilmekle birlikte, gelecekte bağımsız bir Mısır devletinin kurulmasına temel oluşturdu.

 

No Responses

  1. A.Arif Efler 22 Ekim 2019

Sen de birkaç kelam et...

Select Language