Luka

Müjdeci Luka veya Evanjelist Luka, Hz. İsa’nın kanonik incillerinin yazarları olan Dört Müjdeci’den biridir. Luka, Türkiye’deki Helenistik Antakya kentinin yerlisiydi. Erken dönem kilise babaları, başlangıçta tek bir edebi eseri oluşturan ’ni ve Elçilerin İşleri kitabının yazarlığını Luka’ya atfettiler (ü. İS 1. yy; yortu günü 18 Ekim).

Luka’dan ilk kez Havari ’un mektuplarında “iş arkadaşı” ve “sevgili hekim Luka” biçiminde söz edilir. Bu sıfatlardan birincisi, Luka’nın, çoğu öğretmen ve Vaiz olan gezgin Hıristiyan “hizmetliler”den biri olduğunu belirtmesi bakımından daha önemlidir. Luka’nın gerçekten üçüncü İncil’in ve ’nin yazarı olduğu kabul edilirse yaşam öyküsü daha ayrıntılı biçimde çizilebilir. Luka kendini Hz. İsa’nın yaşamına ve uğraşlarına tanıklık edenlerin dışında tutar. Paulus’un yolculuklarına katıldığı ise, ’nde “biz”le başlayan ifadelerin yer aldığı bölümlerde birinci şahıs zamirinin kullanılmasından anlaşılır. Bu bölümlerde Luka’nın, Makedonya’daki Philippi’ye (bugün Filippoi) kadar uzanan (İS y. 5) ilk Yunanistan gezisinde Paulus’a eşlik ettiği belirtilir. Luka, Kudüs’e yaptığı son gezisinde (İS y. 58) ona eşlik etmek üzere gene Philippi’de Paulus’la buluşmuştur. Paulus’un Kudüs’te tutuklanmasından sonra ve Caesarea’da (bugün Horbat Kesari) uzun süre gözaltında tutulması sırasında Luka Filistin’de uzun süre kalarak koşulların elverdiği ölçüde Paulus’la birlikte çalışmış ve İncil ile için malzeme toplamış olabilir. Ama iki yıl sonra tutuklu olarak Caesarea’dan Roma’ya giderken, ayrıca Paulus’un Timotheos’a II. Mektup’una göre Roma’da öldürülmesi sırasında (İS y. 66) Paulus’un yanında bulunduğu kesindir.

Yeni Ahit’te Luka’nın yaşamına ilişkin başka doğrudan bilgi yoktur, ama bazı çıkarsamalar yapılabilir. Yazılarının üslubu ve sözcük dağarcığının genişliği, iyi eğitim gördüğünü göstermektedir. Luka ile arkadaşları arasında yapılan “sünnetlilik” ayrımı (Paulus’un Kolossaililere Mektup’u 4:11), çoğu araştırmacıyı Luka’nın Yahudi kökenli olmadığı sonucuna götürmüştür. Eğer böyleyse, Luka Yahudi olmadığı açıklıkla saptanabilen tek Yeni Ahit yazarıdır. Ama bu sonuç, “sünnetli” olanlar ile Yahudi kökenli Hıristiyanların özdeşleştirilmesi gibi oldukça kuşkulu bir kabule dayanmaktadır. Oysa bu terim, Yahudi gelenek ve ayinlerine çok sıkı bağlı olan belirli bir Hıristiyan topluluğunu da belirtiyor olabilir. Luka’nın Eski Ahit’i çok iyi bilmesi ve yazılarında yoğunlaştığı konular, Yunan yaşam tarzını benimsemiş ve ayin kurallarına pek uymayan Yahudi kökenli bir Hıristiyan olduğu görüşünü desteklemektedir.

 

2. yüzyılın ikinci yarısından kalma metinler Luka’yla ilgili başka bilgiler de içerir. Bunlardan, ’un, İncil’e giriş olarak yazdığı ve Markionculara karşı görüşleri savunan (Heretikliğe Karşı) ile Hıristiyanlarca kutsal sayılan kitapların dökümünü veren Muratori Kutsal Metinler Listesi, Luka’yı Üçüncü İncil’in ve Resullerin . İşleri Kitabı’nın yazarı olarak gösterir. ’te Luka’nın Suriye’deki (bugün Antakya) kentinden gelen bir hekim olduğu, Paulus’un öldürülmesine değin onun yanından ayrılmadığı, evli ya da çocuk sahibi olmadığı, 84 yaşında Boiotia’da öldüğü ve İncil’ini Akhaia çevresinde derlediği belirtilir. Luka’nın Antiokheialı olduğu savını, kendi yazdıkları da bir ölçüde destekler. Resullerin İşleri Kitabı’nda büyük önem taşır. Bazı araştırmacıların öne sürdüğü gibi, Luka’nın, Resullerin İşleri’nde (13:1) sözü edilen peygamber Lukios’la ve Paulus’un Romalılara Mektup’undaki (16:21) “iş arkadaşı” (ve akrabası) ile aynı kişi olduğu savı ise daha tartışmalıdır. Adversus hdereses’in İncil’in Yunanistan’da yazıldığı veLuka’nın orada öldüğü savı ise kesinlikten uzaktır, ama bir bütün olarak bakıldığında, Luka’nın yapıtlarını İskenderiye’de Gü da Roma’da) yazdığı ve Bitinya’da öldüğü yönünde sonradan ortaya çıkan savlardan daha olasıdır.

Hıristiyanlıkta, Meryem Ana’ya dayandırılan şükran ilahisi

 

Luka İncili ile Resullerin İşleri’nin (İS 66-70) sırasında ya da hemen sonrasında yazıldığı sanılmakla birlikte daha geç bir tarihin ürünü de olabilirler. Bu iki kitap, Yeni Ahit’in dörtte birden çoğunu oluşturur. Bu yapıtlarıyla Luka yalnızca Hıristiyanlığın ilk tarihçisi değil, aynı zamanda olağan dışı kavrayış sahibi bir ilahiyatçı olduğunu da gösterir. Bazı araştırmacılar, Luka İncili ve Resullerin İşleri’yle benzerlikleri dolayısıyla Paulus’un Timotheos’a ve Titus’a mektupları ile İbranilere Mektup’unu da Luka’nın yazdığını ya da kopya ettiğini öne sürerler. Buna karşılık başka araştırmacılar ise Luka’ya dayandırılan iki kitabın onun ürünü olüp olmadığını sorgulamaktadırlar. Bu araştırmacılara göre Luka İncili ve Resullerin İşleri’ndeki ilahiyat vurguları ile Paulus’un yazılarından Kudüs Konsili’ni (Resüllerin İşleri 15) anlatışı, Paulus’un Galatialılara Mektup’unda aynı konsili betimlemesinden farklıdır. Bu itirazlar, Luka’nın Paulus’un öğrencisi olduğu, dolayısıyla onun ilahiyatını yansıtması gerektiği ve Resullerin İşleri’nde (15) sözü edilen toplantıyla Galatyalılara Mektup’taki (2) toplantının özdeş olduğu varsayımlarına dayanır. Ama bu iki varsayım da büyük olasılıkla yanlıştır. Daha ciddi bir itiraz ise, Resullerin İşleri’nde çizilen Paulus portresi ile Paulus’un kendi mektuplarından edinilen izlenimin çok farklı oluşuyla ilgilidir. Büyük olasılıkla, Luka İncili ve Resullerin İşleri yazarın koruyucusu Theophilos’un (Luka 1:3) kütüphanesine yerleştirildiğinde Luka’nın adıyla kaydedilmiştir. Bu sayede bir yüzyıl içinde, Paulus’un “iş arkadaşı” ve hekim Luka ile Yeni Ahit yazarı Luka’nın aynı kişi olduğu yönünde yaygın ve tartışılmayan bir inanış ortaya çıkmıştır. Bir bütün olarak belgelerin yazınsal ve tarihsel niteligiyle tutarlı görünen bu inanışın doğruluşundan kuşkulanmak! için de çok neden yoktur.

 

Sen de birkaç kelam et...

Select Language